Wydawca treści

Skąd wzięła się czeremcha amerykańska w Nadleśnictwie Spychowo?

W polskiej przyrodzie coraz częściej mamy do czynienia z obcymi gatunkami, zarówno wśród zwierząt jak i wśród roślin. Jeden z nich w ostatnich czasach staje się coraz bardziej widoczny w lasach Nadleśnictwa Spychowo, a jest nim czeremcha amerykańska.

Ta roślina o charakterystycznym, mocnym zapachu kory jest kuzynką zza oceanu naszej rodzimej czeremchy zwyczajnej. Choć podobne z wyglądu, jedną z rozróżniających je cech jest miejsce występowania. Czeremcha zwyczajna występuje na wilgotnych i żyznych miejscach, możemy ją spotkać np. w olsach nad Krutynią. Czeremcha amerykańska natomiast wykazuje o wiele mniejsze wymagania co do żyzności jak i wilgotności. Wykształcony na terenie Puszczy Piskiej drzewostan z przewagą sosny charakteryzował się wysoką jakością surowca drzewnego, lecz ubogą warstwą podszytową, co sprzyjało masowym gradacjom szkodników owadzich. Chcąc temu przeciwdziałać zaczęto intensywnie wprowadzać gatunki podszytowe. Właśnie małe wymagania siedliskowe czeremchy amerykańskiej spowodowały, że od lat 60. XX w. była często wprowadzana na ubogie siedliska leśne jako gatunek mający poprawić bonitację siedlisk z jej ewentualnym wykorzystaniem produkcyjnym (w Ameryce Północnej drewno czeremchy amerykańskiej jest bardzo cenione). Szybko okazała się niestety rośliną ekspansywną, skutecznie opanowując powierzchnie leśne zlokalizowane na siedliskach żyźniejszych od tych, na których pierwotnie była sadzona. Zajmuje tym samym nisze ekologiczne cennych rodzimych gatunków takich jak dąb, grab czy buk, wypierając również gatunki runa. Jednak przede wszystkim nie spełniła swojej roli poprawy jakości siedlisk. Jej liście mocno zakwaszają glebę, a związki wydzielane przez czeremchę amerykańską negatywnie oddziałują na mikroflorę glebową, co stanowi jedną z metod eliminacji osobników konkurencyjnych.

 

Przyczyny skutecznej ekspansji

Co jeszcze powoduje, że tak skutecznie opanowała nasze lasy?  Ma niesamowitą siłę odroślową. Po ścięciu dorosłego okazu z jego szyi korzeniowej odbija od kilkunastu do kilkudziesięciu pędów. Stwarza to niemałe problemy na powierzchniach zrębowych, gdzie tworzy miotlaste krzewy wybijające się ponad uprawę. Rozprzestrzenia się na dalekie odległości dzięki jej słodkim owocom zjadanym przez ptaki. Same jej nasiona przejawiają niezwykłą żywotność – nie dość, że produkuje je w dużych ilościach, dodatkowo potrafią zachować zdolność kiełkowania przez długi czas, a gdy już wykiełkują, rozwijają się bardzo szybko. Należy dodać jeszcze, że posiada dużą tolerancję na warunki klimatyczne i ocienienie, a na terenie polskich lasów brak jest szkodliwych dla niej patogenów. Wszystkie te cechy powodują, że jest uznana za jeden z najbardziej inwazyjnych gatunków w Europie Środkowej, a w Polsce występuje już niemal na terenie całego kraju.

 

Postanowiliśmy przyjrzeć się bliżej temu gatunkowi na naszym terenie

Przez północne i wschodnie tereny Nadleśnictwa Spychowo przebiega obszar dyrektywy siedliskowej Natura 2000 Ostoja Piska. Obecnie na tym terenie znajduje się ponad 1500 ha ze stwierdzoną czeremchą amerykańską, przy czym udział ten stale wzrasta.

Z myślą o stworzeniu projektu ograniczenia występowania czeremchy amerykańskiej na terenie Natury 2000 Ostoja Piska, przeprowadzono inwentaryzację. W celu zwiększenia skuteczności zabiegu zwalczania czeremchy, postanowiono wyznaczyć dodatkowo strefę buforową o szerokości 1 kilometra od sieci Natura 2000, gdzie również inwentaryzowano obcy gatunek. Na podstawie Planu Urządzania Lasu wyznaczono wydzielenia ze stwierdzoną czeremchą, które zostały zweryfikowane i uzupełnione wizją terenową przeprowadzoną przez piętnastu pracowników terenowych. Jako wydzielenia opanowane przez czeremchę amerykańską uznano powierzchnie o udziale procentowym podszytu większym niż 30%, gdzie głównym gatunkiem podszytowym jest czeremcha amerykańska. W formularzach inwentaryzacyjnych rozróżniono 3 wysokości główne okazów czeremchy oraz trójstopniowe pokrycie powierzchni w celu obliczenia pracochłonności zabiegów jej usuwania.

 

Wyniki inwentaryzacji

W wyniku inwentaryzacji stwierdzono obecność czeremchy amerykańskiej o stopniu pokrycia powyżej 30% na 47,86 ha w sieci Natura 2000 i na 215,35 ha w buforze. Czeremcha ta występuje głównie na siedliskach boru mieszanego świeżego(50%; 131,51 ha), lasu mieszanego świeżego (25,5%; 67,08 ha) oraz boru świeżego (20,3%; 53,49 ha). Inne siedliska w postaci lasu mieszanego wilgotnego, lasu wilgotnego, lasu świeżego i olsu o łącznym udziale procentowym 4,3% zajmują 11,13 ha. Stwierdzono, że najwięcej powierzchni charakteryzuje się przeważającym udziałem osobników o wysokości powyżej 2m (59%), zaś najmniejszym z osobnikami poniżej 1m wysokości (5%). Świadczy to o silnie rozwiniętej populacji czeremchy amerykańskiej na badanym obszarze, co przy jej zdolnościach wczesnego rozmnażania generatywnego oznacza dużą bazę nasienną oraz możliwości dalszej ekspansji. Średni stopień pokrycia powierzchni czeremchą amerykańską zawiera się pomiędzy 30 a 60%.

 

Co dalej?

Wiele nadleśnictw podejmowało próby zwalczania czeremchy w sposób tradycyjny (poprzez samo wycinanie), lecz przy obecnym stopniu jej rozprzestrzeniania, jest to niewykonalne. Czeremcha amerykańska pozostawiona bez zabiegów ograniczających jej występowania będzie ciągle się rozprzestrzeniać, wpływając niekorzystnie na środowisko. Zwalczanie gatunków inwazyjnych, w tym czeremchy amerykańskiej, jest jednym z priorytetowych działań na terenie Natury 2000 dyrektywy siedliskowej i zawarte jest w „Priorytetowych Ramach Działań dla sieci Natura 2000  na Wieloletni Program Finansowania UE w latach 2014-2020".

Na terenie leśnictw Strużki i Powałczyn prowadzone były pilotażowe zabiegi zwalczania czeremchy amerykańskiej. Próby te polegały na wycięciu dorosłych osobników, a następnie opryskiwaniu odbijających pędów preparatem dopuszczonym do użytku przez FSC z substancją czynną glifosat. Opryskiwanie w pierwszym roku osłabiło, lecz nie zwalczyło odbijających pędów czeremchy amerykańskiej, w związku z czym konieczny był drugi zabieg. Natomiast pomimo wycięcia owocujących osobników nawet w trzecim roku od pierwszego zabiegu kiełkowały młode czeremchy. Świadczy to o żywotności nasion.

Projektowany program ograniczenia występowania czeremchy amerykańskiej na terenie Nadleśnictwa Spychowo objętego siecią Natura 2000 ma za założenie wykorzystać doświadczenia zdobyte w trakcie wyżej opisanych prób. Oprócz wycięcia dorosłych osobników oraz zastosowania oprysków środkiem opartym na bazie glifosatu, planuje się po zakończeniu zabiegów zwalczania w miejscach kumulacji czeremchy amerykańskiej wprowadzić lipę drobnolistną i grab pospolity jako podszyt. Ma to na celu stworzenie konkurencji świetlnej i pokarmowej dla czeremchy oraz przyśpieszenie powrotu rodzimych gatunków do niszy ekologicznej.

Obecnie poszukujemy źródeł finansowania tego projektu, którego koszty szacujemy na prawie 1 mln zł.